Öfkeli bir şair: Sylvia Plath

‘Başarısızlık şairin en büyük korkusu ve karşısında hayal gibi duran sürekli arkadaşıdır..                Dave Smith Raşel Rakella Asal             1932 de Boston’da doğdu.  Doğuştan yetenekli, çok disiplinli ve çalışkan bir öğrenciydi.  Smith College’indeyken başarı üstüne başarı elde ediyordu.  Katılıp da kazanmadığı şiir yarışması neredeyse yoktu. Edebiyat dalında çok üretken bir yazar olmaya çalıştı.  Olaylar herkesi etkilediğinden daha fazla etkiledi onu. Cambridge Üniversitesine  romancı Olive Higgins Prouty tarafından sağlanan burs sayesinde girdi. Burada İngiliz edebiyatı üzerinde yüksek lisansını aldı. Prouty onun sürekli dostu ve gözetmeni oldu.  1953’de ‘Mademoiselle’ dergisinin açtığı şiir yarışmasında birincilik ödülü aldı.  Ödül olarak bu dergide bir ay konuk yazı işleri müdürlüğünde çalıştı.  Akademik kusursuzluğu rahatsız edici boyutlara vardı.  Daha iyi yazma hırsı onu yetenekleri konusunda kuşkularının artmasına neden oldu.  Çalıştığı bu ortam onu zamanının ünlü yazarları ile tanıştırdı, onlarla yakınlaştı.  Kendine güveni sarsıldı.  İyi bir yazar olma hırsını taşıyordu.  Dev isimler arasında bulunmak onlarla yarışmak gereğini duymak dehşete kapılmasına ve tüm yaşamını etkileyen çelişkilerini geliştirmesine neden oldu. Harvard üniversitesi yaz okuluna yazarlık kursuna kabul edilmemesi onu ruhsal bunalıma itti.  Çeşitli elektro şok tedavilerinden sonra intihara kalkıştı.   14 Temmuz l953 yazında geçirdiği ruhsal çöküntüden önceki  son günce girişi şöyle:              ‘Bir öykü oku:  Düşün.  Yapabilirsin.  Dahası, yapmalısın, uyku sırasında sürekli kaçmamalısın – ayrıntıları unutmamalısın – sorunları umursamazlık etmemelisin – kendinle dünya arasında ve bütün parlak zekalı neşeli kızlar arasında duvar çekmemelisin - : lütfen düşün – kurtul bundan.  İnan, sınırlı benliğinden daha yüce yararlı bir güce:  Tanrım, tanrım, tanrım:  Neredesin?  Seni istiyorum, ihtiyacım var:  Sana ve sevgiye ve insanlığa inanmaya.  Böyle kaçmamalısın.  Düşünmelisin.’              Ruhsal çöküntüsüne ilişkin elektrik şokları içeren tedavisi bittikten sonra 1954’te Smith College’e geri dönüp, daha önce kendisinden başka kimseye verilmemiş özel bir başarı belgesiyle mezun oldu. Daha yürekli ve daha sevecendi. Birkaç şiir ödülü aldı.  1955’te mezuniyetinden sonra Fullbright bursu kazanarak Cambridge’deki Newriham College’e geçti.  Orada genç İngiliz şair Ted Hughes ile tanıştı. 1956’da Dostoyevski’nin yapıtlarındaki ‘çift kişilik’ üzerine hazırladığı tezle mezun oldu.   Bu tezdeki başarısı ile okulun bütün ilgisini üzerine toplamıştı.  Edebiyat eleştirmenlerince tezinin konusu olan ‘gerçek’ ve ‘sahte’ sorunuyla ne denli boğuştuğunun göstergesi olarak yorumlandı.                Sylvia ailesinin ilk çocuğudur.  Babası Otto Plath, Boston üniversitesinde hayvan bilimcisi (zoology) ve Almanca öğretmenidir.  Sylvia’nın doğumundan iki yıl sonra oğlan kardeşi Warren doğar.  Alman göçmen Otto Plath aynı zamanda örümcek ve akrep gibi hayvanlar üzerinde makaleler ele almış, arılar hakkında da bir kitap yazmıştır.  Avusturya göçmeni anne Aurelia Plath’in  geniş entelektüel çevre içinde bulunması onu  çocuklarının eğitimi üzerinde iddialı ve hırslı olmaya iter.  Sylvia Plath’ın (Sylvia Plath: Bir biografi) hayatını kaleme alan Linda Wagner-Martın’e göre baba Otto Plath çocuklarına karşı son derece katıdır.  Onlara pek zaman ayırmaz ve onlara mesafelidir.  Çocuklarının tek sevgi kaynağı anneleridir.  Sylvia Plath’ın kısa yaşamında annesine yazmış olduğu üç yüze yakın mektup bunun en belirgin örneğidir.             1940 yılında, Sylvia sekiz yaşındayken babasını kaybeder. Babası ihmal ettiği ve tedavi olmadığı şeker hastalığının kangrene çevirmesinden dolayı vefat etmiştir.  Baba kötüye giden sağlık  durumunu ailesinden saklamıştır.  Bu ani ölüm karşısında anne Aurelia Plath eşinin çalıştığı Boston üniversitesinde steno ve sekreterlik dersleri vermeye başlar.  Bu tarihten itibaren ailenin maddi sıkıntıları hiç bitmez. Fedakar, mükemmeliyetçi bir kadın olan  annesi  kızından da ‘en iyisi’ni ister.  Kızından esirgediği anlayış ve empati Sylvia Plath’in  ruh sağlığını  gittikçe kötüleştirir. Annesinin desteğiyle okulun önde gelen öğrencilerinden olsa da, okuldaki başarısı bile  altüst olan ruhsal dengesini onarmaya yetmez. 1953’te yirmi bir yaşındayken fazla dozda uyku hapı alarak ilk intihar girişiminde bulunur.                 Baba imgesi en belirgin imgelerindendir.  Babası ile hep sorunlar yaşamıştır.  Plath, baba ile yaşadığı  iletişimsizliğin izlerini  l963 yılındaki intiharına dek hep içinde taşır.  Bu çekişme Plath’ı manik depresif, şizofren, içine kapanık, öfkeli, bezgin ve intihara yatkın bir duruma getirir.  Sylvia Plath babası ile olan bu olumsuz ilişkisini henüz o yıllarda sıcak olan Nasyonal Sosyalizm ve lll. Reich rejimi ile özdeşleştirir.  ‘Babacığım’ şiirinde babasını acımasız, kan dökücü, insanlıktan uzak SS subaylarıyla özdeşleştiren şair, kendisini de masumiyeti sembolize eden toplama kampına kapatılmış Yahudi bir kıza benzetir.  Bu konuda diğer bir yorum, Sylvia’nın babasına beslediği öfkenin kaynağının, babasının erken yaşta ölerek onu yalnız bırakmasına karşı babasına duyduğu sitemoldoğudur. Baba kendisi öldüğü için  o da şiirinde  babayı öldürecek, böylece ondan bağımsızlaşacaktır.             ‘Dikenli tellere takıldı kaldı/ich, ich, ich, ich/Güçlükle konuşurdum/Her Alman’ı sen sanırdım/Hele o yüz kızartıcı dilin’            Plath’ın babasına duyduğu öfkenin boyutları oldukça korkutucudur.  Bu öfke yer yer karşılanılması zor bir intikam duygusuna dönüşür.  Bu duygunun baskınlığı Plath’in şiirlerinde cinayet işleme isteği formunda açığa çıkar:            ‘Babacığım öldürmek zorundayım seni.../Ben zaman bulamadan ölüverdin...’              Yaşamı boyunca babasına karşı beslediği öfke, Sylvia’nin intiharından önce yazdığı ve geniş yankılar uyandıran ‘Babacığım’ şiirinin son dizelerinde artık önü alınamaz bir hale gelir:              ‘Baba, baba, seni piç/Artık seninle işim tamamen bitti’               Hayatına girmiş ya da hayatını belirlemiş erkekleri tehdit eder bir bakıma bu şiirinde.  Öldürmek istediği eril ideoloji ve faşist patriyarkadır.  Yaşamındaki tüm haksızlıkların sorumlusu olarak gördüğü babasına Yahudi tutsaklar üzerinde biyolojik deneyler yapan Alman doktorların kimliğini yakıştırır bu şiirinde.   Babayla buluşma onu ölüme çağırır, ancak yeniden doğuşa da bir davetiyedir.  Bu yeniden doğuş sayesinde, erkekleri yiyen yamyam bir cadıya dönüşecektir.                ‘Ben diriliyorum, kalkıyorum işte/Küllerin arasından, kızıl saçlarımla/Ve insan yiyorum hava solurcasına’                  1956’da Ted Hughes’la evlendi.  Karı koca şairler dünya görüşlerini,  yazımsal kaynaklarını paylaşırlar,  birbirlerini eleştirdiler.  O güne değin Plath teknik üstünlüğe ermiş, şiirlerini zekice yapılandırmıştı.  Kullandığı sözcükleri özenle seçmeliydi, hatta sürekli  yeni sözcük türetiyor, şiir içinde ölçüye dikkat ediyordu.  Tek sıkıntısı yavaş üretmesiydi.  Daha üretken olmak için üzerinden baskıları atmalıydı.  Şair kocası ona çeşitli yazma alıştırmaları gösterdi,  yeni konular bulabilmek için bilinç dışına ulaşmanın yöntemlerini denemesini önerdi.  Plath kocası Ted Hughes’e tıpkı  babası gibi putlaştırıp onun beğenisini, onayını bekliyor ve şiirlerini on sunarken çok heyecanlanıyordu.  Kocası YMHA Şiir Merkezi İlk Basım ödülü aldığı zaman annesine yazdığı bir mektupta şöyle diyordu.             ‘yayımlanan kendi kitabım olsa daha mutlu olmazdım... aramızda rekabet diye bir şey yok, yalnızca karşılıklı sevinç ve ödül kazanan yapıtlarımızı ikiye katlama duygumuz’             ‘...hiçbir zaman olmadığım gibi şiir yazıyorum;  en iyilerini,  kendi içimde güçlüyüm ve dünyada benim dengim olabilecek bir adama aşığım...’            Oysa aralarında büyük bir rekabet olduğu kesindi.  Plath ve Hughes’ın şiir anlayışları tamamen birbirlerinden farklıydı.  Hughes akıllcı şiirler yazmak peşindeydi, Plath daha tutkulu ve duygusal şiirler yazmaktan yanaydı.  Hughes edebiyat alanında alkışlanırken, Plath’in öfkesi kınanıyordu.  Plath iki çocuk annesi biri gibi hanım hanımcık yazmıyordu, oysa Hughes tam cinsel kimliğine uygun, yani ‘adam gibi’ yazıyordu. Ayrıca, Hughes Sylvia Plath’in eşi olarak karısının tüm yayın haklarını elinde tutuyordu.  Hatta onun toplu şiirlerinin kapağına ‘Ted Hughes tarafından yayına hazırlanmış ve sunulmuştur’ diye yazılmasına Sylvia Plath’in engel olmaması, Plath’ın Hughes’ı gözünde  ne derece  büyüttüğünün  göstergesidir.             1957 yılında Cambridge’deki çalışmalarını tamamladıktan sonra kocası ile Amerika’ya döndü. Boston’da Robert Lowell’in verdiği şiir yazımı seminerine katıldı.  Lowell’dan etkilendi.  Daha az kontrollü, biçimde daha bireysel ve son derece kişisel yaşantılarının özgürce yansıtıldığı şiiri tanıdı, benimsedi.             1957 – 1959 yılları arası ‘The Red Book’ (çocuk şiiri) ve ‘Johnny Panic’ ve  ‘In the Bible of Dreams’ adı altında öyküler yazdı.             1960’da ilk şiir kitabı ‘The Colossus’ yayımlandı, çok olumlu eleştiriler aldı. Uygarlık sembollerinden biridir Colossus.  Bu heykel Rodos limanının girişinde bulunan  Yunan mitolojisinden Güneş Tanrısının heykelidir.  Antik dünyanın yedi harikasından biri olarak kabul edilir.  Bu heykel  M:Ö 224 yılında bir deprem sırasında yıkılmıştır.  Gösterişli biçimde büyük, ezici, ve insanları küçümseyen bakışlar fırlatan  bu heykeli,  Sylvia Plath ‘The Colossus’ şiirinde babasıyla özdeşleştirirken, bir yandan da varlığını ‘anıtlar’ dikerek süsleyen uygarlığı eleştirir. Bazıları da şiirde verilen ‘parçalanmışlık’ duygusunu dünya savaşlarının ardından insanlığın uğradığı kişilik bölünmesi olarak da yorumlamışlardır.  Babasını bu heykel gibi paramparça görür; tıpkı onun gibi  ‘taş gibi soğuk’ ve ‘yıkık’.   Şöyle ifade eder:           ‘Seni hiçbir zaman bütünüyle birleştiremem artık,/Kırık parçalarını ucuca getirip, yapıştırıp'.            Yarı otobiyografik olan tek romanı Sırça Fanus’ta, 1950’lerin  Amerika’sında kadın olmanın ne anlama geldiğini de sorguladı.  Sırça Fanus imgesi kadını çevreleyen toplumu ifade ettiği kadar, kadının toplumun onu koyduğu yerden çıkışsızlığını da dile getirir.  Fanusta yaşamaktan kurtulmak için ölmek, bu rüyadan uyanmak gerekir.  Ama orada ölmek de yaşamak kadar zordur, çünkü ölmek ‘bir sanattır, her şey gibi.’ Bu romanında 1953’deki ruhsal bunalımından yola çıkarak ‘ben’ini bütünlemeye çalışan ve kendine özgü yeni bir benlik arayışı içinde olan yazarlık yeteneğine sahip genç bir kadının öyküsünü anlatır.  Bu kitapta bir çıkış yapacağını ve adının tanınmış yazarlar arasında anılacağını ummuştu.  Bu başarısızlık onu roman yazmaktan ürkütür.  Tekrar dergilere kısa öyküler yazmayı sürdürür.             ‘Bir gün bir yerde, okulda, Avrupa’da, herhangi bir yerde, o boğucu çarpıtmalarıyla sırça fanusun yeniden üzerime inmeyeceğini nasıl bilebilirdim?  O sırça fanus ki, içinde ölü bir kelebek gibi tıkanıp kalmış biri için dünyanın kendisi kötü bir düştür’.                 Evliliğinden iki çocuğu olur.  Ancak aradığı dinginliği bir türlü kocasından bulamaz.  Evlilikten beklediği koruyucu erkek imgesi yerini ev işleri ve  mutfak alır. Hatta intiharını da mutfakta gerçekleştirir.  Evlilikten aradığını bulamaz.  Bu beraberliği yapay, dayanılması zor, karşılıksız ve sadakatsiz bir süreç olarak niteler ‘Aday’ şiirinde.  Evlenmeyi düşünenlere ya da evlenmiş olanlara bir öğüt niteliği taşır şiir:            ‘Çay getirecek/Baş ağrılarını geçirecek ve ne dersen yapacak/Bir el/Evlenir misin/Garantisi var’            Yaşamına eklenen bu yeni ve boyutları oldukça büyük düş kırıklığı Plath’ın ruhsal durumunu içinden çıkılmaz bir hale getirir.  Plath’in dikkat çekecek kadar güzel bir kadın olmaması, güzellik konusundaki komplekslerinin kocası Ted Hughes üzerinde bir baskı oluşturmasına neden olmuş ve Plath, kocasının yanındaki bütün kadınları potansiyel birer rakip olarak algılamıştır.  Bu korkunun izinden giden Sylvıa, ev sahibi ile kocasının ilişkisini öğrenir ve bu bilgi Plath’ın ruhsal bunalımlarının artmasına yol açar.  Kendisini  hapis hayatında yaşıyor olarak betimlediği ‘Sırça Fanus’ta kocasının bu sadakatsizliğine değindiği bölümler kocası tarafından sansüre uğrar ve kitaptan çıkarılır.  Bu noktadan sonra Plath yalnız bir kadındır ve ölüm arzusunu şiirlerinde yoğun olarak işler.  Böylece şiddet Plath şiirinin ana imgesi olmuştur.  Plath kocasının da bulunduğu evini canlı canlı gömüldüğü bir mezara benzetir:             ‘Pek yakında, evet pek yakında/Mezar inimin yediği etim/Gene üstümde olacak eve gittiğimde’              Başka bir şiirinde ise Ted Hughes’ı korumasız bir gemiye ya da koruması gereken bir gemiye saldırıda bulunan  II. Dünya Savaşı Japon intihar uçaklarına benzetir:             ‘O ince/Kağıtsı duygu/Sabotajcı/Kamikaze adam’             Sylvia aldatılan her kadın gibi Ted Hughes’e boşanma davası açar.  Mahkeme sürecinde edebiyat çevresindeki arkadaşları iki tarafı da bu kararlarından vazgeçirmek için arabuluculuk yaparlar.  Ted Hughes çocuklarının annesinden defalarca özür diler, ancak her bağışlama yeni bir aldatma ile sonuçlanır.  Hughes Sylvia’dan vazgeçemediği kadar, Londra edebiyat çevrelerinde kendine hayranlık besleyen kadınlardan da vazgeçemez.  Bir süre sonra karı-koca ayrı evlerde yaşamaya başlarlar.  Bu arada Slyvia Plath’in şiirlerini okuyan bir basım evi sahibi bu şiirleri basar.  Bu şiirleri İngiltere’de olumlu karşılanır.  Ancak bu başarı bile Sylvia’yı intihardan kurtaramaz. 1963 yılında iki çocuğunu yataklarına yatırır, gazdan etkilenmesinler diye pencerelerini açar, üzerlerini açık bir nokta kalmayacak şekilde örter, kızı Freida’nin başucuna bir bardak süt bırakır ve kafasını mutfaktaki gaz fırınına sokarak intihar eder. Yanı başında üstünde doktor çağrılmasını isteyen bir not duruyordu’.  Takip eden yıllar boyunca mezar taşındaki Hughes soyadı Plath hayranlarınca defalarca tahrip edilir.             1962’de bir kadınlar koğuşunda geçen manzum kısa oyunu ‘Three Women’ (Üç Kadın)’ı  küçük oğlu Nicholas’ın doğumundan hemen sonra radyo tiyatrosu için yazdı. Ted Hughes evi terk etmişti. Eleştirmenler bu şiirsel tiyatro metnini şiir açısından onun en kusursuz ve en dokunaklı şiiri olarak değerlendirmişlerdir.  Metin üç ayrı kadının  konuşmalarından kurgulanmıştır.  İlk kadın normal bir doğum yapmıştır.  İkinci kadın ise düşük yapmıştır.  Üçüncü kadın çocuğunu evlatlık vermeye karar vermiştir.  Bu üç kadın aracılığıyla kadın duyarlılığının yansıtıldığı bu kadın deneyimleri bize bir söylev gibi ulaşır.  Evlilik erkekle kadın ruhları tarafından lanetlenmiş bir evde birlikte yaşamak olarak resmedilir:            (...)ellerim/Bu malzemenin üstüne güzel işlemeler yapar. Kocam/Bir kitabın sayfalarını çevirir de çevirir./İşte şimdi evde birlikteyiz, akşam saatleri.             Bu aile tablosu mutsuzluğun resmidir adeta.  Aile kurumuna olan tepkisi çok sert ve katıdır.  Gene aynı şiirde kadının içine kapatıldığı erkek dünyasına tepkiyle yaklaşır:             ‘Ben birinin karısıyım’     Kocasının kendisini terk etmesinden sonraki sekiz ay boyunca ‘öfke ve yoğun kararlılıkla’ yazdı. Son aylarında ‘Hayatımın en güzel şiirlerini yazıyorum’ demişti ve gerçekten de yazmıştı.  Öfkesiyle yapacak bir şey bulmuştu:  şiire sarıldı ve şiir yazdı.  Kendi dünyasına başı dik olarak gitmenin bir aracıydı öfke.  Son şiirleri tamamen onu travmaya iten olayların bir dökümü, bir itirafıdır. Öfkesinden kendini doğuran bir şair oldu. Travmasıyla yüzleşme alanı olarak sanatını kullandı. Gücünü çok iyi şiir yazdığının bilincinde olmasından aldı.  Şiirleri ile adını yaratacağından (‘yeniden doğuş’ ) emindi.  Özgeçmişini ele alan yeni bir romana başlamıştı.  Bu romanda yeniden doğuşun coşkusu ile bitecekti.             1963 de en güçlü on şiiri Encounter dergisinde yayımlandı ve çok büyük ilgi gördü.             1965 de son şiirlerinden oluşan ‘Ariel’  İngiltere’de yayımlandı.  1966 da Robert Lowell’in desteği ile ‘Ariel’ ve 1971 de ‘Sırça Fanus’un Amerika’da yayınlanması ile kadın özgürlük hareketlerinin sembolü oldu.             M. L. Rosenthal, onun şiirini ‘giz dökümcü’ (confessional) olarak niteleyince ‘tanımlara, etiketlere sığmak istemeyen Plath da sonunda bir gruba ait oldu.  Ona yakıştırılan ‘giz dökümcü’ etiketi birçok eleştirmen tarafından benimsenmiştir.            1981 de Toplu Şiirler (The Collected Poems) yayımlandı.            Bu kısa yazın hayatına sığdırmayı başardı onca şiir, mektup, günce, öykü, oyun ve romanlardan Crossing the Water 1971 Winter Trees l972, Letters Home 1975 Toplu Şiirler 1975 te yayımlanmıştır.             1982 de ‘Journals’ (Günceler) yayımlandı ve kısa bir süre sonra Pulitzer ödülüne layik görüldü.                        Henüz ortaya çıkmamış yapıtları da olduğu söylenir.             1962 ile ölümü arasındaki döneme (kocasından ayrıldıktan sonra) ait günceleri kayıptır.  Bu günce defteri kocası tarafından ‘çocuklarım okumamalı’ gerekçesi ile imha edilmiştir.             Şiirlerinde şiddet içerikli imgeler kullanan şair Sylvia Plath, son yüzyılın gerek eserleri ve gerekse de yaşamı ele alındığında en çarpıcı isimlerinden birisidir.  Kısacık hayatında bize kadın yaşamından sahneleri dizelerinde aktardı.  Bunu hem şiirlerinde, hem de yazdığı iki romanında ve günlüğünde yansıtarak kendi feminist uyanışının da habercisi oldu.  Plath’in belleğimizden silinemeyen şiirleri kadının köleleştirilmesi, kadının öfkesi, kadının isyanına dairdir.  Kendi bastırılmış kadın sesinden bir söyleşidir bu. O bir kadın, bir anne ve bir şairdi.  Kendini ‘hiç’in içine atarak var olmaya çalıştı.  Varlığının anlamını sorgularken kendini ‘hiç’likte buldu.  Psişik sesini bu hiçlikten fırlattı ortaya.  Şiiri giderek şiddetlendi; kan, jilet, parmak kesilmesi, yaralar, ateş ve hastalık gibi imgelerle sarmalandı.   Hiç kuşkusuz Sıgmund Freud’u ve James Frazer’i okumuş olması, ona psiko-analitik ve mitolojik boyutlu şiirler yazmasına katkı sağlamıştır.  Feminist bakış açısıyla yazarak, o güne değin şiirde bir ilke de imza atmıştı.  Onun  şiir dünyası  öyle tahrip edici bir hüzünle yüklüdür ki, yalnız bu şiirleri yazanı değil, okuyucuyu da  sarsar. Öyle ki, bu şiirlere katlanmak çok acıtıcı olur.                       Bu şiirlerin can yakıcı yanı, onları kendi yaşamında yaşayıp yaşamadığına dair belirgin bir yanı olmamasıdır.  Sylvia Plath şiirleri yaşamla sanat arasındaki o çok ince sınırda gezinir.  Bir taraftan deneyimlerini sergilemekten çekinmez gibi bir  görüntü verirken, bir yandan da bu sergiledikleri okuyucunun gözünde  hiçbir zaman saydamlık kazanmaz.  Tecrübelerine sadece ima yoluyla değinmesi ve imgelerle kendini ifade etmesi , bu tecrübelerini çok zengin bir boyuta taşır.                                                                                           Kaynakça: 1)      Tanrı’yla Bir Daha hiç Konuşmayacağım, Enis Akın, Dünya yy,2004 2)      Steven Axelrod, University of California Riverside pres, sept 2003 3)      Tasha Whitton, Sylvia Plath: A search for Self (Internet) 4)      Aurelia Schober, Plath,  Letters Home. New York:Harper & Row, 1975 (Internet) 5)      Hüseyin Cahid Doğan, Plath şiirinde eril etki, dergibi.com (Internet)

BAYAN LAZARUS İşte yine yaptım Her on yılda bir Böyle bir tane beceririm Bir tür ayaklı mucize, tenim Bir Nazi lamba siperliği kadar parlak, Sağ ayağım Tüy kadar hafif Yüzüm ifadesiz, incecik Yahudi kumaşından. Çözün kundağı Ah, sevgili düşmanım. Korkutuyor muyum? - Burnu, göz bebekleri, 32 dişi yerli yerinde mi? Acı nefesi Ertesi gün yok olacak. Yakında, çok yakında Vahim bir öldür gücü Evimde, etimde olacak Ve ben işte gülümseyen bir kadın. Daha sadece otuzunda. Ve kedi gibi dokuz canlıyım. Bu Üçüncü Sefer. Ne lüzumsuzluk On yılda bir imha. Bu ne çok iplik. Çekirdek yiyen kalabalık İtişir içeri görmek için Ellerimi ayaklarımı çözmelerini - Muhteşem soyunmalar. Baylar, bayanlar Bunlar ellerim benim, Bunlar dizlerim. Bir deri bir kemik olabilirim, farketmez, Ben de onlardandım, tek tip kadın işte İlk seferinde on yaşındaydım. Kazaydı. İkinci seferinde istedim Bitirip gitmeyi ve hiç daha dönmemeyi. Üstüstüme kapaklandım. Tıpkı bir midye gibi. Tekrar tekrar bağırmaları gerekti çağırmaları Ve üstümden ayıklamaları inci gibi parlak yapışkan Solucanları Ölmek Bir sanattır, herşey gibi. Özellikle iyi yaparım. Bir ölürüm ki, cehennemden gelir gibi olurum. Bir ölürüm ki, adeta hakikaten olurum. Sanki gider gibi bir davete. Bunu yapmak çok kolay bir hücrede Ölmek ve kımıldamamak Ölüyü oynadığım tiyatroda sıranın gelmesi gibi Güneşli bir günde geri gel Aynı yere, aynı yüze, zalim Eğlenen çığrışlara: 'Mucize!' İşte bu yere yıkar beni. Ama bir bedeli var. Yara izlerime bakmanın, bir bedeli var. Kalbimi dinlemenin ---- Hakikaten çalışıyor. Bir bedeli var, çok büyük bir bedeli var. Bir sözün, veya bir dokunuşun. Ya da biraz kanımı akıtmanın. Bir tutam saçımın veya elbisemden bir parçanın. Eee, Herr Doktor. Eee, Herr Düşman. Sizin eserinizim ben, Paha biçilmez, Altın topu bebeğinizim Bir çığlığa eriyen Dönüyorum ve yanıyorum. Gösterdiğiniz alakaya aldırmadığımı sanmayın. Kül, kül - Külü eşele bak. Etten kemikten eser yok---- Bir kalıp sabun Bir nişan yüzüğü Altın bir diş. Herr Tanrı, Herr Şeytan Savulun Savulun. Küllerin arasından Doğrulurum kızıl saçlarımla Ve çıtır çıtır adam yerim. Sylvia PLATH Çeviren : Enis AKIN

Sergei YESENİN

KARA ADAM

Dostum benim, dostum benim,

Hastayım, ama çok hastayım.

Bilmiyorum nerden kaptım bu ağrıyı.

Rüzgâr mı bu ıslık çalan

Göğünde çıplak, ıssız tarlanın,

Yoksa çiseler gibi eylülde bir ormana

Serpilen beynime alkol mü?

Başım çırpıyor kulaklarımı

Kanatçıkları gibi bir kuşun.

Boynumun üzerinde ayaklarını

Gücü yok göstermeye uzaklardan.

Kara adam

Kara, kara

Kara adam

Yerleşiyor yatağımın kenarına

Kara adam

Uyku vermiyor gece boyunca.

Kara adam

Murdar bir kitapta gezdiriyor parmağını

Ve yüzüme mırıldanıyor burnundan

Ölünün başucunda bir rahip gibi

Bildiriyor bana yaşamını

Bir düzenbazın, sefihin,

Acıyı ve dehşeti yığıyor ruhuma

Kara adam,

Kara, kara!

"Kulak ver, dinle - diyor,

Solumayla mırıldanıyor yüzüme -

Olağanüstü düşünceler ve

Planlarla dolu kitap.

En ağulu türden

Yağmacıların ve şarlatanların

Ülkesinde yaşadı

Bu adam.

Bu ülke aralık ayında

Kar şeytanca arı düşer

Ve neşeli çıkrıkları

İşletir fırtınası.

Bu adam bir macerasever,

Ama pek yüksek

Ve seçkin markası.

İnce o, sevecen,

Ve üstelik şair,

Çok az da olsa

Çevik, atılgan gücü,

Kırkını geçkin bir kadını

Alımsız bir kız sayar

Ve sevgilisi.

Mutluluk - der -

Usun ve ellerin uzluğudur.

Çirkin ruhlar bütün

Biçilmiştir bahtıkaralara.

Zararı yok

Varsın sayısız acı

Doğursun kırık

Ve yalan davranışları.

Fırtınalarda, tipilerde,

Buzlu ayazında günlük yaşamın,

En ağır kayıplarda

Ve sana hüzün çöktüğü zaman

Görünmek arı ve gülümser,

En yüksek sanattır dünyada."

Kara adam

Yüzümde bakışlarını donduruyor.

Ve uçuk bir mavilikte

Kısıyor gözlerini

Hatırlamak istiyor sanki

Bir hırsız ve düzenbaz olduğumu,

Acımasız ve yüzsüz

Soyup soğana çevirmişim birilerini.

Dostum benim, dostum benim,

Hastayım, ama çok hastayım.

Bilmiyorum nerden kaptım bu ağrıyı,

Rüzgâr mı bu ıslık çalan

Göğsümde çıplak, ıssız tarlanın,

Yoksa çiseler gibi eylülde bir ormana

Serpilen beynime alkol mü.

Gece ayaz

Rahat durgunluğunda kavşak.

Önünde yalnızım pencereciğin,

Ne bir konuk, ne bir dost bekliyorum.

İşliyor ovanın yüzeyine

Serpiştiren yumuşacık kireç,

Ve ağaçlar, gelmişler dört taraftan

Bekleşen atlılar gibi bahçemize.

Bir yerlerde ağlıyor

Uğursuz gece kuşu

Avluda ağaç atlılar

Ekiyorlar toynak seslerini.

Ve işte bu kara adam

Yerleşiyor benim koltuğuma,

Hafiften kaldırıyor silindir şapkasını

Ve özensizce ayırıyor redingotunu.

"Kulak ver, dinle! -

Homurdanıyor, dikiyor bakışlarını,

Eğiliyor gövdesiyle

Hırıldıyor daha yakından.

Ben görmedim hiçbir zaman

Hergeleler arasında

Böyle aşırı ve sersemce

Acı çeken birini uykusuzluktan.

Diyelim, ah ben yanıldım!

Bugün ayışığı var ne olsa.

Daha ne gerekiyor bu dünyaya

Sarhoş bir titreme sarmış iliklerini?

Gizlice apansız anaç ve semiz

Kalçalarıyla salınıp gelse o kadın,

Okur muydun sen

Süzgün ve mahmur liriklerini?

Ah, şair milletini seviyorum,

Seviyorum bu tuhaf topluluğu.

Onlarda gönlüme yakın

Bir öyküyü buluyorum daima,

Uzun saçlı, umacı yüzüyle

Sivilceli bir kursiyer kızın

Evrenden söz etmesi gibi dökerek

Kan döker gibi cinsel bir bitkinliği.

Bilmiyorum, hatırlamıyorum,

Kasabalardan birinde,

Belki Kaluga'da,

Ve belki, Ryazan'da belki,

Yaşıyordu yoksul

Bir köy evinde

Sarı saçlı

Mavi gözlü bir çocuk...

İşte büyüdü o çocuk,

Ve üstelik şair,

Çok az da olsa

Çevik, atılgan gücü,

Kırkını geçkin bir kadını

Alımsız bir kız sayar

Ve sevgilisi."

Kara adam!

Sen iğrenç bir konuksun.

Uzun süredir yaygın

Bu ünün senin.

Çıktım çileden, cinlerim başımda,

Yüzünün ortasında uçtu bastonum

Burnunun tam köküne...

...Ay öldü,

Mavileniyor pencerede tan.

Ah, sen, gece!

Ne diye, gece, her şeyi yıktın!

Ayaktayım, başımda silindir şapkam.

Yanımda yok kimse.

Yalnızım.

Ve kırık ayna.

    Sergey  YESENİN

Todesfuge - Paul Celan

Black milk of daybreak we drink it at evening
we drink it at midday and morning we drink it at night
we drink and we drink
we shovel a grave in the air where you won't lie too cramped
A man lives in the house he plays with his vipers he writes
he writes when it grows dark to Deutschland your golden hair
    Margareta
he writes it and steps out of doors and the stars are all sparkling he
    whistles his hounds to stay close
he whistles his Jews into rows has them shovel a grave in the ground
he commands us play up for the dance

Black milk of daybreak we drink you at night
we drink you at morning and midday we drink you at evening
we drink and we drink
A man lives in the house he plays with his vipers he writes
he writes when it grows dark to Deutschland your golden hair
    Margareta
Your ashen hair Shulamith we shovel a grave in the air
    where you won't lie too cramped

He shouts dig this earth deeper you lot there you others sing up and play
he grabs for the rod in his belt he swings it his eyes are so blue
stick your spades deeper you lot there you others play on for the dancing

Black milk of daybreak we drink you at night
we drink you at midday and morning we drink you at evening
we drink and we drink
a man lives in the house your goldenes Haar Margareta
your aschenes Haar Shulamith he plays with his vipers

* * *

He shouts play death more sweetly this Death is a master from
    Deutschland
he shouts scrape your strings darker you'll rise up as smoke to the sky
you'll then have a grave in the clouds where you won't lie too cramped

Black milk of daybreak we drink you at night
we drink you at midday Death is a master aus Deutschland
we drink you at evening and morning we drink and we drink
this Death is ein Meister aus Deutschland his eye it is blue
he shoots you with shot made of lead shoots you level and true
a man lives in the house your goldenes Haar Margarete
he looses his hounds on us grants us a grave in the air
he plays with his vipers and daydreams der Tod ist ein Meister aus
    Deutschland

dein goldenes Haar Margarete
dein aschenes Haar Sulamith

Paul Celan – Bademlerden Say Beni

Say bademleri,

say acı olanı, uyanık tutanı say,

beni de onlara kat:

Gözünü arardım hep, gözünü açtığında,

sana kimselerin bakmadığı bir anda,

örerdim ya o saklı, o gizli ipliği ben,

ki onun üzerinde tasarladığın çiy’in

testilere doğru kaydığı bir zamanda,

yüreğe varamamış öz bir sözle korunan.

Ancak böyle varırdın adına, senin olan,

o şaşmaz adımlarla kendine yürüyerek,

savrulurdu çekiçler sanki bir çan kulesi

boşluğundaymış gibi senin suskunluğunun.

Ölmüş olan o şey senin koluna girer

ve işittiklerin de seninle birleşirdi,

üç olup giderdiniz geceyi katederek.

Beni de acı yap, acı yap beni.

Bademlerden say beni.

    Paul Celan

BİR NEHİR Kİ ÖMRÜM

"Sonra farkettim ki
Su akıyor rüzgar esiyor
Yağmur yağıyor.
Herşey yine ve aynı şekilde oluyor.

Öyle bir yere geldim ki sıcak ve soğuk aşk ve nefret,
savaş ve barış, üşümek ve sonrası mahkeme.
Gitsem ayrılık oluyor.
Kalsam çöl

gidersen bende hasret olur ve belki beni sevenler de özler
ama anladım ki özlemden de hiç kimse ölmüyor
ama ben ölüyorum.
Nefes alıyorum önemsiyorum ve gitmek istiyorum .
Anladım ki hasret yeni bir aşka kadar sürüyor

sevdiklerim ve beni sevenler bağışlayın
su akıyor ve ben gidiyorum."

bir nehir ki ömrüm
taşır bin yıllık kavgasını
yurtsuz aşklarım ile
bir nehir ki ömrüm
yüreğim başeğmez bir haylaz
bir nehir ki ömrüm

buzun ateşe değdiği zaman
terin toprağa, gülün yaprağa
ışığın suya değdigi zaman
dudaklarim gözlerinde
aşkı içeceğiz

bir mavzer buğusunda
gözlerim kıyısında
hazar'ın büyüsünde
soğan kırıp zafere
aşkı içeceğiz

tuncay akdoğan
 ***

1959 yılında Adana'da dogan Tuncay Akdoğan, Marmara Üniversitesi Basın Yayın Yüksek Okulu'ndan mezun oldu. Üniversite yıllarında müziğe başlayan Tuncay Akdoğan, 1984 yılında Grup Yorum'un kurucuları arasında yer aldı. Grup yorum'un yayınladığı "Sıyrılıp Gelen, Haziranda Ölmek Zor ve Türkülerle" adlı ilk üç albümde beste ve söz yazarlığı yapmasının yanı sıra cura ve davul çaldı.

1989 yılında Grup Yorum'dan İlkay Akkaya ile birlikte ayrılan Tuncay Akdoğan, 1990 yılında, İlkay Akkaya ve İsmail İlknur ile birlikte Grup Kızılırmak'ı kurdu. 1990-1997 yılları arasında Kızılırmak'ın "Ölüme de Tilli, Geçmişten Geleceğe Pir Sultan Abdal, Gidenlerin Ardından, Aynı Göğün Ezgisi, Güneşin Olsun, Pir Sultandan Nesimi'ye Anadolu Türküleri, Çığlık, Rüzgarla Gelen ve Günde Dün" adlı dokuz albümde besteleri, şarkı sözleri ve yorumlarıyla yer aldı.

1990 yılında Erol Toy'un yazdıgı, Ankara Birlik Tiyatrosu'nun sahneye koydugu Pir Sultan Abdal adlı oyunda anlatıcı olarak rol aldı.

Tuncay Akdoğan, 2000 yılında Serüvenciler'i kurdu ve Veda adlı bir albüm yayınladı.

Çok sayıda sanatçı tarafından şarkıları yorumlanan Tuncay Akdogan, birçok albüme de aranjörlük yaptı.

Kızılırmak ile ortak üretim sürecine devam eden Tuncay Akdoğan, grubun son albümü Yılkı'da üç şarkısı ve kendi seslendirdiği bir şiir ile yer aldı.

Uzun bir süredir kendi stüdyosunda çalıştıgı solo albümü Bir Nehir ki Ömrüm tamamlanamadan 21 Kasım 2004 tarihinde, maddi sorunları nedeniyle evinin elektrik parasını ödeyemediğinden mum kullanmak zorunda kaldığı için, evinde çıkan yangın sonucu hayatını kaybetti

 

"İŞTE GÖKÇE BELGESELİ "Tanıtım Fragmanı

Hakan Barış İLDAN ve Ali Naki GÜNDOĞDU'nun Şair ENVER GÖKÇE'nin hayatını anlatan Şair Mehmet Özer'den Yaşar Kemal'e Arif Damar'dan Zülfü Livaneli'ye kadar bir çok yazar, şair ve sanatçı ile 1998 yılında yaptıkları röportajların çekimlerinden kurgulanmış bir şair portresi...Enver Gökçe'nin aziz hatırasına ithaf olunur...

Hepten suya verdik
Çünkü suyu yoktu
Toprağı, gazı, tuzu, ışığı yoktu
Bu köyleri suya verdik
Eli ayağı tekerleği kanısı yoktu
Ve atı, arabası yoktu
Bir kaç kıl keçi bir torba çökelik
Ve tulum peynirine hasrettiler
Ve de gavur içinde yesirdiler
Sanki çarıklarını yemiştiler
Gün olmuş ve dut kurusu süpürge tohumu
Haybedendi yaşamları
Ümmiydiler, gurbetçiydiler gülmemişti hiç biri
Ve soğuk, asman, pulur, hıdır öz
Ve huni, su payniği, zalbar
Ve pul ve güci, kırani, haskini
Henisik, hulmin, kara, pınar, ecüzlü
Vahşin, venk ve payamlı ve süderek
Haritadan silindiler bir sabah."

Gayri gider oldum gardaşlar
Ve de kız kardaşlar
Gayri haram bu can bana
Bu toprak damlar bu yollar bana
Bu sevdalar bu ağaçlar haram bana
Oğul uşak birde karım
Kurt bana hastir çeker
Yılan bana çiyan bana
Hastir çeker yılan bana
Lan gardaş bu nasıl yara
Lan gardaş bu nasıl yara

Kanar her yerimden
Dövülmüşüm, sövülmüşüm, kovulmuşum ben

Hastir çekilmişim yani kendi öz yurdumdan
Çeker giderim...

|Söz: Enver Gökçe
|Müzik: Ahmet Kaya
|Albüm: Yıldızlar ve Yakamoz

BANDISTA beton millet sakarya

Akil

akıl bu ya

dalgalı saçlı bir okyanusa bırakmışım onu

ceviz uslu

fındık kabuğu gibi

bir damla gözyaşında boğulur

bir öpücükle karaya oturur

nuhun gemisi gibi mubarek!

ne ararat arar

ne de munzur

hınzır bir akıl

benimkisi

ne akil tanır

ne de vekil..!

Volkan Kemal

Vargit!

 kaybolurum dedim sana

bu denizler

bu dalga

bu şimal rüzgarı

bu tayfun

bu girdap

bana yabancı

ben ona

yiterim dedim sana

bu kafayla

çıkamam ki yola

bu delik deşik

çürük tekne

taşımaz beni sırtında

atar yeşili morarmış

yosunlara

tükenirim dedim sana

bakmadan gökyüzüne

takılmadan kazık yıldızına

pusulasız yaftamla ben

bu kahpe sonsuzlukta

sapıtır giderim

giderim

gider

yanarım dedim ben sana

çıralanmasamda

sakız gürgen

tözüm küllenmez benim

közüm ağulanmaz

savrulurum

kavrulurum

kavrulur

kavrul

kav

kav

çözülürüm dedim ben sana

sorguçların önünde işkencede

sevdanın dizinde

yırtık kilim gibi

ilmek ilmek

renk renk çözülür

düğümlenir yüreğim

her

mekik dokuyuşta..

her zincir halkasını sayışta..

her hücre kapısı açılışta..

kapanır

açılır

saçma sapan

saçılırım

dedim ben sana..

haine çıkar adım sevdalım

yalancıya

uğursuza

hırsıza

düzenbaza

düzenine çomak soktum diye

soysuza çıkar adım

soyluların havyar kadehlerine

ölü balık gözü olmuşum

dönmüşüm zıvanadan çıkmış deliye

dedim ya belalım

yüzemem

nehir suları alır götürür beni

ne salım var

nede kovana durmuş bir tutam balım..

ne bir saksım var

ne budanmış fesleğenim

ne alım var

nede malım

tufan olsa gam yemem ama..

seni de sürüklemek

peşim sıra

boğazıma dolanan akıntıya

yakışık alırmı

benim gibi aklı dara..

var git

güneş tozlarıyla saçılan ufka ver gönlünü

temmuz gülleriyle donansın

tenindeki benler

beyaz bir kuğu gibi

kal dingin gölünde

yarına umarlı

benim gibi kara boşlukla oyalanma...

Volkan Kemal

Yarımlık*lardan

Nobelli şairden seçme şiirler

Nobel ödüllü şair Nelly Sachs, “Hala Gece Yarısı Bu Yıldızda” adlı kitabında savaşın soğuk pençesinden sıyrılıp dizelere sarılıyor…

Daima, çocukların öldüğü yerlerde
taş ve yıldız
ve bir sürü düş
vatansız kalır.

“Nelly Sachs’ın şiiri sıkı dokunmuş bir şiirdir, yorumlara kolay kolay teslim olmayacak denli katı ama dupdurudur. Yaşadıkları, gördükleri karşısında dili tutulmuş birisinin bin bir güçlükle yeniden yarattığı bir dili işler; bilmecelerin dili dilin de bilmeceleridir o yüzden. ‘İmgeler, eğreltilemeler benim yaralarım, ölüm ustam oldu benim. Hayatta kalmak için yazdım’, demiştir Nelly Sachs.”  -  Necmi Zeka
Çocuk yaşta şiir yazmaya başlayan ve ilk şiirlerinde Hıristiyan mistik anlayışından etkilendiği görülen Nelly Sachs, şair olarak gerçek kimliğini İkinci Dünya Savaşı yıllarından sonra buldu. Gerek Nazi yönetiminin Yahudilere yaşama hakkı tanımadığı yıllardaki Almanya’da, gerekse daha sonra ölünceye kadar yaşadığı İsveç’te yazdığı şiirlerde Nelly Sachs, o yılların dehşet dolu yaşantılarını eşsiz bir duyarlıkla yansıttı.  - Cevat Çapan
1966 Nobel Edebiyat Ödülü’nü Shmuel Yosef Agnon’la paylaşan Nelly Sachs (1891-1970) Berlinli varlıklı bir fabrikatörün kızıydı. Sağlık sorunları nedeniyle özel öğrenim gören Nelly Sachs’ın ilk şiirleri çok genç yaşta dergilerde yayımlanmaya başladı. Nazilerin özellikle Yahudilere karşı baskıcı yönetimi artınca bir süredir yazıştığı İsveçli yazar Selma Lagerlöf’ün  yardımıyla annesiyle birlikte Stockholm’e kaçmayı başardı. Orada İsveççe öğrenerek bu dilden Almanca’ya çeviriler yaptı. İsveç’te ve Almanya’da birçok ödüller aldı.
NELLY SACHS
NELLY SACHS, 1891’de Schöneberg’de doğdu. Asıl adı Leonie Sachs’tır. Varlıklı bir Yahudi aileye mensuptu. İyi bir eğitim aldı. Çok etkilendiği İsveçli yazar Selma Lagerlöf’le otuz beş yıl mektuplaştı. İlk şiirleri, 1921’de Stefan Zweig’ın desteğiyle yayımlandı. Şiirlerini 1920’lerin sonuna kadar, Berlin’in çeşitli gazete ve dergilerinde yayımladı. Nazilerin iktidara gelmesinden sonra, Lagerlöf’ün aracılığıyla 1940’ta annesiyle birlikte Berlin’den Stockholm’e kaçtı. Tevrat ve Yahudi geleneğinden beslenen şiirlerinde genelde savaşı ve savaşın insanda yol açtığı yıkımları, özeldeyse Yahudi halkının çilesini anlattı. 1960’da kendisine verilen bir ödülü almak için, yirmi yıl üzerine Almanya’ya gitti ve Stockholm’e dönüşünde sinir buhranı geçirerek üç yıl bir klinikte kaldı. 1966 yılında Nobel Edebiyat Ödülü’nü Şmuel Yosef Agnon’la paylaştı. Nelly Sachs, 1970’te Stockholm’de öldü.

ANLAR

Eğer, yeniden başlayabilseydim yaşamaya,
İkincisinde, daha çok hata yapardım.
Kusursuz olmaya çalışmaz, sırtüstü yatardım.
Neşeli olurdum, ilkinde olmadığım kadar,
Çok az şeyi
Ciddiyetle yapardım.

Temizlik sorun bile olmazdı asla.
Daha çok riske girerdim.
Seyahat ederdim daha fazla.
Daha çok güneş doğuşu izler,
Daha çok dağa tırmanır, daha çok nehirde yüzerdim.
Görmediğim bir çok yere giderdim.
Dondurma yerdim doyasıya ve daha az bezelye.
Gerçek sorunlarım olurdu hayali olanların yerine.
Yaşamın her anını gerçek ve verimli kılan insanlardandım ben.
Yeniden başlayabilseydim eğer, yalnız mutlu anlarım olurdu.
Farkında mısınız bilmem. Yaşam budur zaten.
Anlar, sadece anlar. Siz de anı yaşayın.
Hiçbir yere yanında termometre, su, şemsiye ve paraşüt almadan,
Gitmeyen insanlardandım ben.
Yeniden başlayabilseydim eğer, hiçbir şey taşımazdım.
Eğer yeniden başlayabilseydim,
İlkbaharda pabuçlarımı fırlatır atardım.
Ve sonbahar bitene kadar yürürdüm çıplak ayaklarla.
Bilinmeyen yollar keşfeder, güneşin tadına varır,
Çocuklarla oynardım, bir şansım olsaydı eğer.
Ama işte 85′indeyim ve biliyorum…
Ölüyorum…

Jorge Luis Borges…

 

Hasan Huseyin Korkmazgil /Akarsuya birakilan mektup

cem karaca-terketmedi sevdan beni